- موسیقی

امروز پر مصرف‌ترین نوع هنر، موسیقی است بویژه با حضور پررنگ و جایگاه خاصی که دو رسانه عمومی، تلویزیون و رادیو، یافته‌اند و در جهان ارتباطات کمتر کسی می‌تواند خود را از این دو رسانه بی‌نیاز ببیند. در باب غنا و موسیقی حرام گرچه سخن بسیار گفته شده است اما همچنان در تعیین موضوع و مصداق توهم و تردید وجود دارد.

صوت خوش با طبع آدمی آمیخته است و لذتی وصف‌ناپذیر در پی دارد. عالیترین شکل موسیقی در اسلام تلاوت قرآن است که همواره مورد ستایش پیشوایان دین قرار گرفته است.

ابن ابی الحدید[563]درباره صدای حضرت داود(ع) و جذبه بسیار آن بیانی دارد. همچنین در شرح دیگر نهج‌البلاغه آمده

است[564]حضرت داود(ع) علاوه بر نغمه خوش مزمار(نی) داشته که امیرالمؤمنین(ع) وی را «صاحب مزامیر» و «قاری اهل بهشت» معرفی کرده است.

هنر تلاوتِ قرآن به عنوان موسیقی زیبا و خوش در نزد پیامبر اکرم(ص) و دیگر معصومان(ع) در تاریخ بیان شده، امام زین‌العابدین و امام باقر(ع) با صدای خوش قرآن را می‌خواندند که گاه نیکویی قرائت آنان، مردم را از هوش می‌برده است. نوع دیگر موسیقی در اسلام اذان است که سفارش شده با صدای خوش ادا شود.[565]مدح اهل بیت(ع) و مرثیه خوانی‌ها نیز با الحانی خوش محزون گواه صادقی است که اسلام هنر موسیقی را بطور کلی امضاء نموده است.

موسیقی حلال و حرام چیست؟

غنا بی‌شک حرام است و فقهای شیعه به جز اندکی همگی به حرمت ذاتی آن فتوا داده‌اند.[566] فقهاء تعاریف مختلفی بیان کرده‌اند که نشانگر اختلاف نظرهای بسیاری در این زمینه است. گروهی از چهره‌های برجسته فقاهت شیعی تشخیص معنای آن را به عرف گذاشته‌اند.

علامه فقیه شیخ محمدرضا آل یاسین در تفسیر غنا می‌گوید:

«غنا عبارت است از صوت انسانی که کار آن ایجاد طرب و رامشگری به تناسب آن برای مردم معمولی است و «طرب» حالت رخوتی است که به انسان دست می‌دهد و تقریباً عقل را کنار می‌زند و همان کاری را می‌کند که نوشیدنیهای مست کننده روی مردم عادی انجام می‌دهد».[567]این تعریف را امام خمینی می‌پسندند و بر آن اضافاتی دارند که اشاره خواهیم نمود.

شهید ثانی می‌نویسد:

«اَلاولی? الرُجوعُ فیه اِلی? الْعُرفِ فَما یسمّی? فیهِ غِنا ویحْرُمُ لِعدَم وُرود الشرعِ ما یضْبطُهُ فیکوُنُ مَرْجعُهُ الی الْعُرفِ» اولی و بهتر آن است که درباره آن به عرف مراجعه شود سپس هرچه را که عرف غنا بداند حرام است چون شرع در این مسأله وارد نشده و آن را ضابطه‌مند نساخته پس مرجع آن عرف است.[568]

و نیز صاحب جواهر رجوع به عرف را ملاک تشخیص موضوع می‌داند و چون ملاک عرف در زمان و مکان متفاوت، تفاوت دارد پس نظر فقها نیز یکسان نیست.[569]علت رجوع به عرف نبودن ضابطه از سوی شرع برای تعیین آن است.

امام محمد غزالی درباره موسیقی تعریفی دارد[570]و ضمن آن موسیقی را سه قسمت می‌کند:

1ـ موسیقی که از روی غفلت و سرگرمی بشنود این نوع موسیقی از لحاظ ضرر و فسادی که دارد حرام است.

2ـ کسی که دوستی زن یا کودکی در دل دارد، در حضورش موسیقی گوش کند تا

بیشتر لذت ببرد یا سرودی که آتش عشق را گرم‌تر کند بشنود این حرام است.

3ـ در دل صفتی نیکو باشد که شنیدن موسیقی آن را قوّت دهد، مانند سرود و اشعار حجاج‌ بیت‌الله الحرام، سرود نوحه‌سرایان مانند نوحه‌سرایی حضرت داود، سرودهای شادی‌آفرین که به شادی حلال بیفزاید مثلاً در عروسی، سرودهایی که عشق الهی را در دل فروزانتر کند. وی ضمن برشمردن عللی که موسیقی حلال را به حرام تبدیل می‌کند به این مورد اشاره دارد که اگر شنونده جوان باشد شهوت بر او غالب شود یا مردم عوامی باشند که به موسیقی به عنوان خوشگذارنی عادت کرده باشد موسیقی آنان حرام است.

در چیزهایی که از حرمت غنا مستثنی شده عبارت است از:[571]

1ـ در مراثی و جهت گریاندن مردم (شیخ انصاری در جامع المقاصد نقل کرده و محقق اردبیلی در «محکی شرح ارشاد» به آن قائل شده است).

2ـ غنا در قرائت قرآن (محقق سبزواری) زیرا این صوت لهوی نیست.

3ـ حداء برای راندن شتران.

4ـ غنا در زفاف و عروسی بشرط آنکه با حرام دیگری همراه نباشد این حرام را گفته‌اند: بشرطی که باطل نخواند. مردها در مجلس وارد نشوند، او وارد مجلس مردها نشود[572]در غیر این صورت اجرت او حرام است.

ایة‌الله خویی می‌فرماید:[573]غنا برحسب معنای لغوی از غنای حرام فراگیرتر است و همه صداهای خوش را در بر می‌گیرد و به همین جهت در بعضی از روایات به تغنی در قرآن فرمان داده شده است.

مرحوم محدث کاشانی می‌نویسد:

آنچه از مجموع اخبار و جمع عرفی بین آنها بدست می‌اید حرام بودن غنا و پیوسته‌های آن است مانند مزد بر آوازخوانی، تعلیم و تعلم، شنیدن، خرید و فروش ابزار به غنای دوران بنی امیه (غنایی که مردان در محافل زنان وارد می‌شدند و به آواز آنان گوش فرا می‌دادند، زنان آوازخوان کلام باطل به زبان جاری می‌ساختند و با آلات و ابزار لهو بازی می‌کردند). اختصاص داد. خلاصه غنای دربردارنده فعل حرام حرام است نه غیر آن.[574]

امام خمینی ضمن توضیح عبارت محدث کاشانی او را از جمله کسانی می‌داند که در غنا تفصیل قائل شده و آن را دو قسم می‌داند، غنای همراه با گناه که قطعاً حرام است و دیگری غنای بدون تبعات حرام که قطعاً جایز است و غنا حرمت ذاتی ندارد.[575]

برخی اجرت زن آوازخوان را در عروسی حلال و برخی آن را حرام دانسته‌اند و علت حرام بودن آن را حرام بودن اصل غنا می‌دانند.[576]در خصوص جایز و حلال بودن این آواز خواندن و اجرت بر آن روایتی از امام صادق(ع) وارد شده است:[577]از طرفی روایتی بر حرام بودن این اجرت وارد شده[578]و ملاک کسانی قرار گرفته که غنا را در مجلس عروسی حرام می‌دانند. حتی در زمان حاضر برخی از فقها با همین ملاک خرید و فروش آلات موسیقی حتی استفاده از وسایل موسیقی را حرام یا حلال دانسته‌اند. و اکثراً حکم به حرمت خرید، فروش آلات موسیقی داده‌اند و نیز آلات مشترک در حلال و حرام را مثل تلویزیون و ضبط صوت را تنها در صورتی که در حرام بکار نرود جایز دانسته‌اند.[579]

امام خمینی بعد از نقل بیش از ده تعریف برای غنا و نقد و بررسی آنها خود تعریفی به آن می‌افزاید:

صوت ترجیع مطرب، یا آنچه در عرف غناست گرچه مطرب نباشد، صدای لهوی، صدای اهل فسق و گناه و آنچه با مجالس لهو سازگاری دارد و آنچه با آلات لهو و لعب سازگاری دارد و صدای آماده شده برای مجالس لهو و لعب و صدای برانگیزاننده شهوت جنسی، صورت دربردارنده ترجیع مطرب، صوتی که نشان آن را دارد که در متعارف عرف طرب برانگیزد و طرب آن سبکی آورد به گونه‌ای که عقل را در آن حالت زایل می‌کند، صدایی که حسن ذاتی دارد و نشان آن دارد که برای متعارف مردم طرب برانگیزد.[580]ایشان همچنین در دو قید مطرب و مرجّع تردید می‌کند و آن را از قیودی می‌دانند که در ساختار مفهوم غنا نقش ندارد

لذا در مکاسب محرمه آن را چنین توجیه می‌کنند:

... وَ لعَّل القِیدینِ فی کَلَماتِهِم لَاجْلِ کوْنِ المُتَعارِفُ منِ الغِنا فی اَعْصارِهِمْ هُوَ ما یکُونُ مُشْتَمِلاّ عَلَیها، فَظَنَّ اَنّهُ مقَوِّمٌ بها.

... شاید آوردن دو قید (مطرب و مرجّع) در گفتار فقها از این روست که غنا در زمان آنها مشتمل بر این ویژگی بوده است. پس احتمال داده‌اند که غنا متوقف و مقوم به آن دو است.[581]

در بحث موسیقی تشخیص مصداق غنا نیز برعهده عرف است و در هر زمان و مکانی تعریف خاص پیدا می‌کند.

صاحب جواهر می‌نویسد: التحقیق الرجوُع فی مُوضوعِه الی العُرف...

حق این است که موضوع و مصداق آن به عرف واگذار می‌شود. امام خمینی در همین موضوع هم بحثی دارند که قابل تأمل است.

ایشان عقیده داشتند آنچه شهرت یافته که تشخیص موضوعات احکام از وظایف فقیه نیست یک اشتباه است بلکه فقیه باید در موضوعات مهم تتبع و غور نماید و به نتایجی برسد چون مجتهد خود از اهل عرف است. پس چرا با استفاده از روشهای اجتهادی که در اختیار دارد به تبیین و تعیین موضوعات نپردازد. چرا باید خود مقلد اهل عرف باشد.[582]

امام در تطبیق مصادیق می‌فرماید:

احوط اجتناب از بعضی انواع صداهای لهو است مانند تصنیفهایی که در میان اهل فسق (طاغوتیان) رایج است چرا که احتمال یکسانی آن با غنایی که جزء باطل‌هاست می‌رود.

آواز زنهای خواننده در عروسیها استثنا شده و این بعید نیست. احتیاط واجب آن است که به هنگام بردن عروس به خانه شوهر و مجلسی که برای قبل و بعد آن مهیا شده است اکتفا شود نه هر محلی، بلکه احتیاط مستحب، اجتناب به طور کلی است.[583]

سرودهایی که دارای فایده بوده مهیج برای جنگ و انقلاب است مانند سرودی که اخیراً برای آقای مطهری درست کرده‌اند اشکال ندارد.[584]

شما موظفید، هم وظیفه شرعی و هم وظیفه قانونی دارید که دستگاه رادیو و تلویزیون را از گروههایی که منحرف هستند یا ارتباط با رژیم سابق دارند تصفیه کنید.[585]

استفتاء: از آنجا که آلات لهو و لعب استفاده‌های مشروع از قبیل نواختن سرودها را دارد ایا خرید و فروش آن بی ‌اشکال است؟

پاسخ امام: خرید و فروش آلات مشترکه به قصد منافع محلله آن، اشکالی ندارد.[586]

موسیقی مطرب حرام است و یادگرفتن آن و یاددادن آن جایز نیست و در غیر مطرب اشکال ندارد.(استفتاء)

استماع و گوش دادن به غنای مطرب سایر محرمات از رادیو و تلویزیون و مانند آنها حرام است خواه مستقیم پخش شود خواه بعد از ضبط به روی نوار[587]یک مغزی که دنبال این رفت که موسیقی گوش کند و عادت به این کار کرد. این مغز مریض می‌شود، این نمی‌تواند فکر این بکند که کشورش به چه حال دارد می‌گذرد، دیگر دنبال این نیست مثل آدم هروئینی می‌ماند.[588]

رادیو تلویزیون اکثراً جوانهای ما را به گوش کردن اینطور چیزها و موسیقی‌های مخدر وا می‌داشت. از طریق چشم، جوانهای ما را فاسد می‌کردند. زنهای کذا و کذا را پشت تلویزیون نمایش دادند و جوانها را از این راه فاسد کردند.[589]

از احمد آقای خمینی نقل شده که امام می‌فرمود: اگر این موسیقی که از صدا و سیمای جمهوری اسلامی پخش می‌شود در زمان حکومت شاه یا از رادیو تلویزیون آل سعود پخش شود آن را حرام می‌دانم.[590]

معلوم می‌شود امام خمینی علاوه بر ملاکات غنا از جنبه احکام حکومتی ملاک دیگری را می‌پذیرند و آن پخش آن موسیقی توسط حکومتهای طاغوتی و گمراه است.